Nee, natuurlijk niet. Ik weet vrij zeker dat VVD hele specifieke ideeën heeft over wat nou hard werken is en waar dat toe moet leiden. De VVD heeft het in haar verkiezingsprogramma veel - heel veel - over leraren, politieagenten en zorgpersoneel. Dat zijn inderdaad hardwerkende mensen. Maar als we naar het beleid van de VVD kijken dan zien we dat de partij zich amper hard maakt voor loonsverhogingen van deze groepen. En dat ze de belastingen voor werkende mensen in achtereenvolgende kabinetten hebben verhoogd, niet verlaagd.
Een rechtvaardige wereld
Natuurlijk is het een strategische keuze die de VVD maakt. Ik vermoed dat ze na zorgvuldig onderzoek en verschillende brainstormsessies hebben geconcludeerd dat de hardwerkende medemens het gat in de markt van de komende verkiezingen is. Een veilige keuze, nadat ze bij de vorige verkiezingen zo overmoedig de extreem-rechtse kiezers voor zich probeerden te winnen.
Toch is er meer aan de hand. De keuze om de hardwerkende mens centraal te stellen in hun campagne doet toch vermoeden dat de liberalen een relatie leggen tussen hard werken en maatschappelijk nut. En tussen hard werken en succes. Het is de vraag of de liberalen ons aan het bedonderen zijn of zichzelf.
Psychologen ontdekten al in de vorige eeuw dat wij als mens veelal willen geloven dat de wereld rechtvaardig is. Volgens deze just-world-theorie (rechtvaardige wereld-theorie} gaan we er - over het algemeen - vanuit dat goede mensen beloond worden met goede uitkomsten. Waaruit je dus kunt concluderen dat mensen die het goed hebben het goed hebben gedaan. En omdat ons brein graag een consistent wereldbeeld in stand houdt, wordt die redenering al te makkelijk omgedraaid: als iemand slechte dingen overkomt, is dat het gevolg van zijn of haar eigen gedrag. ‘Victim blaming’ noemen psychologen dat.
Daarin zit de vergissing die de VVD begaat.
Als we maar hard werken
De VVD is de partij voor ondernemers - daar is helemaal niks mis mee. De VVD is een partij voor de welvarenden onder ons - daar heb ik zo mijn gedachten over. Maar juist voor mensen die maatschappelijk succesvol zijn - veel VVD-ers - is het eenvoudig vol te houden dat de wereld rechtvaardig is. Dan is het eenvoudig vol te houden dat je succesvol bent geworden door hard te werken, door eigen talenten. En dat het allemaal wel goed met ons komt als we maar hard werken.
Zo eenvoudig is het dus niet, lieve liberalen.
"Misschien moet ik mezelf maar eens uitnodigen als spreker bij het volgende VVD-congres. Dan kunnen we het er eens over hebben."
Hard werken is geen garantie voor succes. En zeker niet voor maatschappelijk nut. Er zijn mensen die hard werken, maar hun hoofd amper boven water kunnen houden. Er zijn mensen die hard werken, maar vooral hun eigen belangen dienen. Er zijn mensen die heel hard willen werken, maar niet de kans krijgen die ze verdienen. Er zijn mensen die heel hard werken, maar met een achterstand aan het leven zijn begonnen. Er zijn mensen die succesvol zijn, maar nog geen dag in hun leven hard hebben gewerkt. Enzovoort.
Het doet vermoeden dat het de VVD helemaal niet gaat om hard werken, het gaat om het maatschappelijk succes dat daar in het liberale brein als vanzelf uit volgt. En als je politieagent, leraar of verzorger bent en nog steeds moeite hebt om rond te komen, moet je misschien toch nog wat beter je best doen.
Een rechtvaardig systeem
Het is een opzichtige redeneerfout. Of lelijke campagne-retoriek. Waarschijnlijk allebei.
Toch zal de campagne van de VVD ongetwijfeld veel mensen aanspreken. Niet alleen omdat we ons graag associëren met hardwerkende mensen. Maar vooral omdat we ook veronderstellen dat onze maatschappij - ons systeem - rechtvaardig is. Volgens de System Justification-theorie gaat dat zo ver dat we geneigd zijn om ons sociale, economische systeem te verdedigen, zelfs als we slachtoffer zijn van dat systeem.
Dat is dus waarom mensen tegen hun eigenbelang in stemmen. Dat is dus waarom al die hard werkende mensen straks weer voor de VVD stemmen.
Het is dé overlevingsstrategie van de menselijke geest. We zoeken naar controle over ons leven. En als je maar blijft geloven dat onze wereld rechtvaardig is, dat ons economische systeem rechtvaardig is, kun je blijven geloven dat ook jij op een dag succesvol - welvarend - zal zijn. Als je maar hard werkt.
VVD-congres
Misschien moet ik mezelf maar eens uitnodigen als spreker bij het volgende VVD-congres. Dan kunnen we het er eens over hebben. Niet omdat ik iets tegen hard werken heb, zeker niet. Niet omdat ik al die VVD-ers het succes niet gun. Maar omdat het uiteindelijk helemaal niet om hard werken gaat in het leven. Het gaat om waar je hard voor werkt. En voor wie.
Daar hoor ik de VVD nooit over.