De waan van de dag

In mijn opleiding journalistiek zag ik - toen al - hoe de waan van de dag het nieuws beheerste en analyse, nuance en duiding verloren gingen in een obsessie met deadlines, breaking news en kort-door-de-bocht-redeneringen over oorzaak en gevolg. Een probleem dat alleen maar erger is geworden nu ons nieuws binnen seconden in de vergetelheid van de sociale media verdwijnt. We nemen steeds minder tijd om te reflecteren, steeds minder tijd om de patronen te herkennen, steeds minder tijd om de vraag te beantwoorden die mij nou juist zo fascineert: waarom?

Tijdens mijn studie sociale psychologie las ik vol verwondering over de invloed van groepsprocessen op ons denken en doen, de manier waarop we informatie verwerken en de fouten die we daarbij maken, over de invloed van onze emoties en onze belangen op onze ratio. Ik leerde dat wij als mens streven naar een positief zelfbeeld en welke invloed dat heeft op de manier waarop we informatie interpreteren en onthouden, de manier waarop we redeneren, oorzaken en gevolgen aan elkaar koppelen.

En ik begon me steeds meer af te vragen of daarin het antwoord lag op de vraag: waarom? Waarom zijn er zulke grote verschillen in de manier waarop we naar onze samenleving en onze problemen kijken? Waarom zijn politici zo slecht in staat om problemen op te lossen? Waarom wordt onze wereld gedomineerd door sterke mannen die oorlog voeren en  zichzelf verrijken? Waarom staan we toe dat een groot deel van de wereldbevolking in armoede leeft? Enzovoort.

Terughoudendheid gaat onze democratie niet redden

De kennis in de psychologie is grotendeels het resultaat van experimenten in laboratoria met groepen proefpersonen. De resultaten van al die onderzoeken zeggen daardoor weinig over individuen en zijn niet zomaar te vertalen naar ons dagelijks leven, naar andere situaties. Enige terughoudendheid in het gebruik van die kennis is dus gerechtvaardigd.

Maar terughoudendheid gaat onze democratie niet redden. De kennis uit de psychologie mag dan het resultaat zijn van onderzoek dat moeilijk is te generaliseren, de patronen in die kennis zijn behoorlijk overtuigend en eenduidig. Met de kennis uit de psychologie zijn we dan misschien niet in staat  om uitspraken over personen te doen, het kan ons wel helpen begrijpen wat er in de samenleving gebeurt.

En als je de kennis uit de psychologie samenvoegt kun je wat mij betreft maar één conclusie trekken: we creëren een eigen werkelijkheid en zijn meester in het in stand houden van die werkelijkheid. Dat is de kern van het probleem van onze democratie: we geloven te veel in onze eigen waarheid. De politiek gelooft te veel in de eigen waarheid.

We zijn niet rationeel

Onze democratie is gebaseerd op het idee dat wij rationele wezens zijn. Dat zijn we niet. In mijn boek Leve de Egocratie laat ik zien hoe cognitieve processen, emoties, motivaties, eigen belang en sociale normen en waarden onze democratie beïnvloeden - bepalen. Dat is een confronterende boodschap, dat realiseer ik me terdege.

Maar het is een belangrijke boodschap. Onze democratie staat op het spel. Alleen een echt rationele democratie kan ons redden van dictators, despoten en chaos. Een rationele democratie is een democratie waarin we problemen analyseren, niet vanuit vooringenomen standpunten, maar vanuit de behoefte om die problemen te begrijpen. In een rationele democratie maken politici een zorgvuldige afweging  van alle belangen, niet alleen  eigenbelang en de belangen van de eigen groep. In een rationele democratie vertellen politici niet wat wij willen horen, maar geven ze een visie op onze toekomst. Een rationele democratie is een democratie op basis van samenwerking, niet op basis van egoïsme.

Dat is waar ik voor strijd.  

Ik hoor graag van u

Vragen, opmerkingen, ideeën? Ik hoor graag van u via mijn contactpagina.