Natuurlijk, vrijheid bekt lekker, is makkelijk te verkopen en geheel in lijn met onze westerse waarden. Niets roept meer emoties op dan de beperking van onze vrijheden, of het nou gaat om de vrijheid van meningsuiting of om de vrijheid om de dopjes van onze plastic flessen gewoon op straat te kunnen gooien. Als het om onze vrijheid gaat, worden we fanatiek.
Die eenzijdige nadruk op vrijheid heeft vergaande consequenties voor onze democratie. Voor onze samenleving. Niet alleen omdat verantwoordelijkheid veel moeilijker te verkopen is aan kiezers, maar ook - vooral - omdat verantwoordelijkheid meestal een beperking is van die vrijheid. En daar kan ons brein niet zo goed mee omgaan.
Selectieve vrijheid
Als het in de politiek over vrijheid gaat, gaat het bijna altijd over selectieve vrijheid. Kijk maar eens naar de landelijke politiek, waar de PVV vooral bezig is met de vrijheid van een deel van de mensheid te beperken en de VVD het vooral over de vrijheid van ondernemers heeft. Kijk maar eens naar al die lokale partijen die in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen vrijheid hebben gereduceerd tot het aantal parkeerplaatsen in de wijk en de mogelijkheid om met je diesel door de binnenstad te tuffen.
Maar zo eenvoudig is dat niet, vrijheid. Vrijheid is een principe, geen handelswaar dat je naar believen uit kan delen aan de mensen die jouw overtuigingen delen. Zeker niet als die vrijheid ten kosten gaat van anderen. En dat is bijna altijd zo.
U bent vrij om uw hond op straat uit te laten, maar als u het beest voor mijn deur laat poepen, gaat uw vrijheid ten kosten van mijn welzijn. U bent vrij om in zo'n stoere SUV te rijden, maar u brengt uw medeweggebruikers onnodig in gevaar. U bent vrij om veel geld te verdienen, maar als uw werkzaamheden ten koste gaat van het milieu, benadeelt u ons allemaal. Enzovoort.
Vrijheid en verantwoordelijkheid zijn twee kanten van dezelfde medaille. Het wordt tijd dat politieke partijen daar eens eerlijk over zijn.
"Het verlies van honderd euro roept meer emoties op dan winst van honderd euro. "
Cognitieve gemakzucht
Psychologisch onderzoek laat zien dat we een boodschap eerder als waar aannemen als die boodschap weinig cognitieve inspanning vraagt. Dat is dus waarom het zo eenvoudig is om vrijheid te prediken. Dat is dus waarom er geen Partij voor Vrijheid en Verantwoordelijkheid (PVVV) is. Of een Volkspartij voor Vrijheid, Verantwoordelijkheid en Democratie (VVVD).
Dat is dus ook waarom veel mensen zich ongemakkelijk voelen als ze op hun verantwoordelijkheid worden gewezen. Niet alleen omdat het meer inspanning vraagt om op een genuanceerde manier over onze vrijheid na te denken. Maar ook omdat het misschien betekent dat onze vrijheid wordt beperkt en ons eigen belang niet wordt gediend.
Daarbij komt nog dat er zoiets bestaat als 'verlies-aversie'. Het verlies van honderd euro roept bij de meeste mensen sterkere emoties op dan het winnen van honderd euro. Het verlies van vrijheid zal meer emoties oproepen dan de eventuele winst die het beperken van die vrijheid oplevert. Vooral omdat het verlies van bijvoorbeeld parkeerplaatsen in de buurt heel concreet verlies is, waarmee mensen dagelijks geconfronteerd worden, terwijl de winst vaak abstracter is, zoals meer groen en een betere luchtkwaliteit in de wijk.
Dat is best wel een probleem.
Democratie moet een beetje pijn doen
Het is het dilemma van onze democratie. Een democratie waarin politici alleen maar macht kunnen verwerven als ze gekozen worden en alleen maar gekozen worden als ze datgene zeggen wat wij willen horen. Het zorgt ervoor dat politici die wel bereid zijn een genuanceerde boodschap over te brengen en ons te wijzen op onze verantwoordelijkheid, met een grote achterstand beginnen aan de verkiezingen. Het heeft er al voor gezorgd dat de politiek steeds meer terug is gebracht tot slogans en steekwoorden als 'fatsoen', 'baas in eigen portemonnee' en 'eigen volk eerst'.
Democratie moet een beetje pijn doen, schrijf ik in mijn boek. Omdat het inspanning vraagt om problemen goed te begrijpen, omdat we moeten accepteren dat het leven - onze democratie - niet alleen maar vrijheid-blijheid is. Vrijheid zonder verantwoordelijkheid is anarchie. En als politici niet bereid zijn om ons daar op aan te spreken, wordt het tijd dat wij politici daarop aanspreken.
Ik vermoed dat veel politici zich ongemakkelijk zullen gaan voelen. Heel ongemakkelijk.
