Hoofdstuk 9
Verwijzingen en achtergrondinformatie

Dopamine democratie

Deel op LinkedInDeel op FacebookDeel op TwitterDeel op Instgram

Ik ben bang dat dit het laatste hoofdstuk van mijn boek moet zijn. Niet omdat ik niets meer heb te vertellen. Natuurlijk niet. Ik ben een boeiend persoon. Maar het feit dat u als lezer niet meteen waardering laat blijken, werkt toch tegen u. Mijn biologie wil ook wat. Dat gevoel van waardering, van euforie, van onmiddellijke bevrediging van mijn behoefte aan aandacht. Ik ben ook maar een mens.

Sociale media en ons brein

De sociale media hebben een belangrijke invloed op onze democratie. Doordat we informatie over onze wereld krijgen voorgeschoteld in korte, hapklare brokken, doordat leugens zich makkelijker verspreiden dan de feiten en doordat het onze blik op de wereld vernauwt. Wat mij het meest verontrust is dat we het vermogen verliezen om diepgaand en genuanceerd na te denken. Juist dat is belang voor onze democratie.

Video - Sociale media: het nieuwe roken?

Hoe verslavend zijn sociale media nou echt? En zijn ze schadelijk voor onze mentale gezondheid? Een groeiende beweging ziet in ieder geval de jeugd liever opgroeien zonder. In de VS loopt een grote rechtszaak tegen de platforms, in Australië gaat binnenkort een verbod in tot 16 jaar en ook hier in Nederland zijn er grote zorgen over de effecten van sociale media op ons brein. Emil legt het allemaal uit.

De impact van sociale media op het welzijn is niet voor alle jongeren hetzelfde

Jongeren besteden steeds meer tijd op Instagram, Snapchat, YouTube, TikTok en WhatsApp. Het gebruik van sociale media kan van invloed zijn op hun lichamelijke, mentale en sociale welzijn. Maar die invloed is niet voor alle jongeren hetzelfde. Welke persoonlijke eigenschappen of omgevingsfactoren spelen hierbij een rol?

De impact van sociale media op het welzijn is niet voor alle jongeren hetzelfde - Trimbos Instituut

Wie gebruikt het vaakst sociale media?

Nederlanders zijn digitaal actiever dan ooit. Van de Nederlandse bevolking van 12 jaar of ouder was 88 procent dagelijks online in 2019. De meest voorkomende internetactiviteiten zijn e-mailen en het gebruik van sociale media. Ook bellen Nederlanders steeds vaker via diensten als Skype of WhatsApp. Met name jongeren gebruiken sociale media, maar ouderen maken de laatste jaren een inhaalslag.

Wie gebruikt het vaakst sociale media? - Centraal Bureau voor de Statistiek

Invloed van social media op stress bij jongeren

Social media verbinden, inspireren én… kunnen zorgen voor stress. En juist dat laatste roept steeds vaker zorgen op bij ouders, jongeren en scholen. Hoe groot is die impact eigenlijk? Wat weten we inmiddels over de invloed van social media op het stressniveau bij jongeren?

Invloed van social media op stress bij jongeren - Social Media Impact

Socialmedia-onderzoek 2026: minder actieve jongeren, Instagram groeit door & Signal valt op

Nederlanders zijn digitaal actiever dan ooit. Van de Nederlandse bevolking van 12 jaar of ouder was 88 procent dagelijks online in 2019. De meest voorkomende internetactiviteiten zijn e-mailen en het gebruik van sociale media. Ook bellen Nederlanders steeds vaker via diensten als Skype of WhatsApp. Met name jongeren gebruiken sociale media, maar ouderen maken de laatste jaren een inhaalslag.

Socialmedia-onderzoek 2026: minder actieve jongeren, Instagram groeit door & Signal valt op - Frankwatching

When Product Markets Become Collective Traps: The Case of Social Media

In many contexts, the individual value from consuming a product or service increases as more people consume it. The more of your peers who join TikTok, for example, the more value you probably see in joining yourself. Building on this logic, it’s possible that products like social media not only offer greater utility to users as their market share grows, but greater disutility to non-users as well. Just imagine being the sole holdout during the TikTok craze. With each friend who joins, you likely feel increasingly left out. In this paper, the authors test for these spillovers and paint a more accurate picture of how social media impacts consumers.

When Product Markets Become Collective Traps: The Case of Social Media - Becker Friedman Institute for Economics

The Social Dilemma: Is dit de weg voorwaarts? Long-read

De docudrama The Social Dilemma (2020) toont de grote impact die sociale media op ons leven hebben en welke machten daarachter aan het werk zijn. De film laat de kijker achter met een dubbel gevoel. Enerzijds is het een aangrijpende wake-up call met gevoel voor maatschappelijke urgentie. Anderzijds heeft de documentaire iets weg van een Black Mirror aflevering gesponsord door Big Tech 2.0.

The Social Dilemma: Is dit de weg voorwaarts? Long-read - Netwerk Mediawijsheid

Een product van conditionering

We zijn allemaal een product van conditionering. We leren door middel van associatie (klassieke conditionering) en operante conditionering (beloning en straf). Veel van dat leren gebeurt buiten het onderwijs en onbewust, bijvoorbeeld doordat groepen een gedrag afkeuren of belonen. Veel van onze overtuigingen zijn daarom onbewust, we nemen ze aan als waar. Het is goed om die aangeleerde overtuigingen bewust te maken.

Video - Het verschil tussen klassieke en operante conditionering

Psychologen definiëren leren als een langdurige gedragsverandering als gevolg van ervaring. Klassieke en operante conditionering leiden beide tot leren. Wat is het verschil tussen beide? Klassieke conditionering werd voor het eerst beschreven door Ivan Pavlov en is de associatie van een stimulus met een onvrijwillige reactie. Het richt zich op onvrijwillig, automatisch gedrag. Operante conditionering, voor het eerst beschreven door B.F. Skinner, is de associatie van een vrijwillig gedrag met een gevolg. Skinner ontdekte drie soorten omgevingsreacties, of operanten, die op een gedrag kunnen volgen: bekrachtigers, straffen en neutrale operanten. Bekrachtigers vergroten de kans op herhaling van een gedrag, straffen verlagen de kans (doven het gedrag uit), en neutrale operanten doen geen van beide.

Classical conditioning

If you touch a doorknob and receive an electric shock, you will likely hesitate to touch the doorknob again. If you eat an exotic food and later feel sick to your stomach, you will likely avoid consuming that food in the future. You use your previous experience with the world to determine your future behavior. This capacity is partially due to the process of classical conditioning.

Classical conditionings - SAGE Publications

Schedules of Reinforcement

The OECD has collected a wealth of evidence as to how deliberative processes work across different countries. While there are a wide variety ofmodels, analysis of the evidence collected reveals a number of commonprinciples and good practices that may be of useful guidance to policy makersseeking to develop and implement such processes.

Schedules of Reinforcement - Appleton-Century-Crofts

Learning and Behavior

Research on fundamental learning processes continues to tell an important and interesting story. In the second edition of Learning and Behavior: A Contemporary Synthesis, Mark Bouton recounts that story, providing an in-depth but highly readable review of modern learning and behavior theory that is informed by the history of the field. The text reflects the author's conviction that the study of animal learning has a central place in psychology, and that understanding its principles and theories is important for students, psychologists, and scientists in related disciplines (e.g., behavioral neuroscience and clinical psychology).

Learning and Behavior - Oxford University Press

Conditioned emotional reaction

In recent literature various speculations have been entered into concerning the possibility of conditioning various types of emotional response, but direct experimental evidence in support of such a view has been lacking. If the theory advanced by Watson and Morgan to the effect that in infancy the original emotional reaction patterns are few, consisting so far as observed of fear, rage and love, then there must be some simple method by means of which the range of stimuli which can call out these emotions and their compounds is greatly increased.

Conditioned emotional reaction - Journal of Experimental Psychology

Een politiek van associaties

De politiek probeert voortdurend onze associaties te beïnvloeden. De VVD komt op voor de 'hardwerkende Nederlander', het CDA zet zich in voor fatsoen, D66 roept dat 'het wel kan'. Politici creëren wantrouwen ten opzichte van de media of twijfels over de eerlijkheid van verkiezingen. Die associaties hebben invloed. Bijvoorbeeld doordat kiezers vergeten te checken of de VVD werkelijk voor hardwerkende mensen opkomt. Of doordat ze informatie van de media niet vertrouwen.

Rust in de portemonnee' van Yesilgöz gaat alleen op voor wie er al genoeg geld in heeft zitten

Geen hogere lasten, wél hogere uitgaven: wie voelt dat? Niet de rijke belegger, niet de succesvolle ondernemer. Maar wel de verpleegkundige, de docent en de alleenstaande ouder. Voor hen betekent die 'rust' bezuinigingen op zorg, onderwijs en sociale voorzieningen.

Rust in de portemonnee' van Yesilgöz gaat alleen op voor wie er al genoeg geld in heeft zitten - BNNVara

BBB weer onder vuur vanwege in twijfel trekken onafhankelijkheid van media

De BBB is deze week opnieuw onder vuur komen te liggen vanwege uitspraken over de onafhankelijkheid van de media. Partijkopstuk en vicepremier Mona Keijzer reageerde op berichten op X waarin de NOS wordt beticht van het kritiekloos overnemen van "Hamas-propaganda".

BBB weer onder vuur vanwege in twijfel trekken onafhankelijkheid van media -Nu.nl

BBB vindt de publieke omroep ‘activistisch’, maar schuift er wel vaak aan

BBB zet de aanval in op de publieke omroep. Volgens de partij is de berichtgeving ‘activistisch.’ Opmerkelijk, want BBB-kopstukken zijn heel vaak te gast bij talkshows van diezelfde omroep, blijkt uit onderzoek.

BBB vindt de publieke omroep ‘activistisch’, maar schuift er wel vaak aan - Trouw

Uitspraken Wilders over vermeend sjoemelen 'tegen het antidemocratische aan’

De regeerstijl van de Turkse president Erdogan schetst een beeld van een machtsmens vol zelfverheerlijking. En dat terwijl hij ooit als kordate hervormer begon. Maakte de macht een heel ander mens van hem?

Uitspraken Wilders over vermeend sjoemelen 'tegen het antidemocratische aan’ - Nu.nl

‘Kiezers die zich afgewezen voelen, kunnen heel snel radicaliseren’

Ex-VVD-strateeg Bas Erlings schreef een boek over de lessen die hij trok uit de campagne tegen Geert Wilders in 2017. Middenpartijen moeten volgens hem inzien dat kiezers zich vaker laten leiden door beelden en emoties dan door inhoud. En daarop inspelen.

‘Kiezers die zich afgewezen voelen, kunnen heel snel radicaliseren’ - Volkskrant

De psychologie van beloning

Zonder dopamine - het beloningshormoon - zouden we ons bed niet uitkomen. Maar dat in een wereld waarin het zo eenvoudig is om steeds  beloningen te scoren draait onze dopaminesysteem door. We zijn kortstondig plezier gaan verwarren met geluk. Dat heeft invloed op ons persoonlijke leven. En op de politiek. Vooral omdat we al een dopamine-shot krijgen als we ons gelijk bevestigd krijgen. En omdat we worden geconfronteerd met afkeuring, angst en - soms - bedreiging als we tegen de stroom ingaan.

Dopamin Nation

In Dopamine Nation, Dr. Lembke introduced readers to her groundbreaking research that demonstrates how abundance itself is a stressor, contributing to rising rates of addiction, depression, and anxiety. Since the book’s publication, she has often been asked: When will there be a workbook helping people apply these ideas to their own lives?

Dopamin Nation - Anna Lembkel

Video - Dopamin Nation

Stanford psychiatry professor Anna Lembke—New York Times bestselling author of Dopamine Nation: Finding Balance in the Age of Indulgence—decodes complex neuroscience into applicable strategies that explain why the relentless pursuit of pleasure can lead to pain. An expert in treating addictions of all kinds, Lembke discusses the biology and psychology of why people become addicted to certain substances and behaviors and the key role our dopamine balance plays in creating addiction. Learn how conducting a dopamine fast can help curb our desire to overindulge in high-reward, high-dopamine stimuli. Find contentment and connectedness by keeping dopamine in check.

The Hacking of the American Mind: The Science Behind the Corporate Takeover of Our Bodies and Brains

The New York Times–bestselling author of Fat Chance reveals the corporate scheme to sell pleasure, driving the international epidemic of addiction, depression, and chronic disease.While researching the toxic and addictive properties of sugar for his New York Times bestseller Fat Chance, Robert Lustig made an alarming discovery—our pursuit of happiness is being subverted by a culture of addiction and depression from which we may never recover.

The Hacking of the American Mind - Robert Lustig

Video - Serotonine versus dopmanine - 7 belangrijke verschillen tussen plezier en geluk

Serotonine versus dopamine uitgelegd door Dr. Robert Lustig, auteur van "The Hacking of the American Mind: The Science Behind the Corporate Takeover of Our Bodies and Brains". Hij legt de 7 belangrijkste verschillen tussen plezier en geluk uit en bespreekt de basismechanismen in de hersenen achter verschillende verslavende producten die onze beloningscentra hacken.

Video - Serotonine versus dopmanine - 7 belangrijke verschillen tussen plezier en geluk

Former senior U.S. national security official Miles Taylor shares a personal account that raises a broader civic concern: the growing cost of dissent in American public life. Drawing on his experience inside government and the consequences of speaking openly, Taylor explores how fear, intimidation, and self-censorship are affecting people across the political spectrum — from public servants to private citizens.

Waanzinnige redeneringen

Het heeft natuurlijk met veel meer te maken dan met dopamine. Maar dopamine speelt zeker mee in onze zoektocht naar onze eigen gelijk. Omdat het zo fijn voelt om gelijk te hebben.

Geen Faber-effect maar Syrië-effect: aantal asielaanvragen fors gedaald

Het aantal asielaanvragen is in vier jaar tijd niet zo laag geweest. In de eerste drie maanden van dit jaar vroegen 4500 mensen om asiel in ons land, een halvering ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. De dalende cijfers komen vooral door de val van het regime in Syrië.

Geen Faber-effect maar Syrië-effect: aantal asielaanvragen fors gedaald - Algemeen Dagblad

VVD-leider Yeşilgöz wil niet meer samen met PVV in kabinet

VVD-leider Dilan Yeşilgöz wil niet meer met de PVV in een kabinet. „We gaan niet meer met hem samenwerken”, zegt ze in een gesprek met De Telegraaf over PVV-leider Geert Wilders. Ze noemt hem een „ongelofelijk onbetrouwbare partner”.

VVD-leider Yeşilgöz wil niet meer samen met PVV in kabinet - Reformatorisch Dagblad

The Settlers

Op de bezette Westelijke Jordaanoever groeit een ultranationalistische gemeenschap van Israëlische kolonisten. De nederzettingen zijn illegaal volgens het internationaal recht, maar worden toch beschermd door het Israëlische leger, de politie en de regering. Sinds de door Hamas geleide aanval op 7 oktober 2023 voeren kolonisten een gewelddadige campagne tegen lokale Palestijnse gemeenschappen, met steun van de hoogste niveaus binnen de Israëlische regering. Louis Theroux dompelt zich onder in de gemeenschap, ontmoet prominente kolonisten en ziet de gevolgen van hun activiteiten, waaronder hun plannen om naar Gaza te trekken.

The Settlers - VPRO