Buiten de lijntjes
Nou zijn we allemaal een beetje rigide. Dat geeft niet. Sterker nog, ik weet vrij zeker dat u in de problemen zult komen als u voortdurend van mening verandert - met uw sociale omgeving én met uzelf. Maar dat is een ander onderwerp.
Rigide denken wordt een probleem als we aan onze overtuigingen vasthouden in weerwil van de feiten. Het wordt een nog groter probleem als we veronderstellen dat wij de waarheid in pacht hebben en ons niet meer kunnen voorstellen dat andere mensen, met een andere geschiedenis, andere ervaringen en andere overtuigingen, er anders over kunnen denken.
Onderzoek wijst uit dat mensen met extreme standpunten meer rigide zijn dan mensen met minder extreme standpunten. Dat is best wel een probleem.
Het verhaal van een baksteen
Voordat ik daarover meer vertel, moet u misschien eerst een zelftestje doen. Want als ik vraag of u rigide bent, weet ik het antwoord wel. De meeste van ons zijn gemotiveerd om een positief zelfbeeld te houden en het stempel ‘rigide’ klinkt niet als een compliment. Dat testje is heel eenvoudig. U neemt twee minuten en schrijft zoveel mogelijk manieren op om een baksteen te gebruiken. Na de twee minuten mag u verder lezen.
Wel doen, hé.
Zo’n testje met een baksteen is één van de instrumenten die politiek psycholoog Leor Zmigrod gebruikte om te onderzoeken hoe cognitief rigide of flexibel haar proefpersonen waren. Rigide personen - u raadt het al - blijken daarbij veel minder manieren te kunnen bedenken om die baksteen te gebruiken en beperken zich vaak tot alles wat je met een baksteen kan bouwen, een muur, een kasteel, een schuurtje. En dat je zo’n ding door de ramen van het kantoor van D66 kunt gooien, vermoed ik dan, maar dat komt niet uit het onderzoek. Mensen die cognitief flexibeler zijn bedenken meer en heel andere manieren om een baksteen te gebruiken, bijvoorbeeld als deurstop, kunstwerk of tafelpoot.
"Maar rigiditeit lijkt ook te worden beïnvloed door opvoeding en wat we leren"
Volgens de onderzoeker heeft rigiditeit te maken met zowel onze biologie als onze opvoeding - volgens mij is dat bijna altijd zo. Er zijn verschillen gevonden in de werking van de prefrontale kwab, het deel van de hersenen dat ons gedrag reguleert, en de amygdala, dat onze emoties reguleert. Maar rigiditeit lijkt ook te worden beïnvloed door onze opvoeding en wat we leren.
Zo’n ontdekking fascineert mij mateloos.
Geert heeft het niet zo op wetenschap
Nou zou ik Geert Wilders - en alle andere extremisten in de Tweede Kamer - best weleens zo’n testje voor willen leggen. Maar ik vermoed dat onze Geert niet mee zal werken. Geert heeft het niet zo op wetenschap. Ook daar is hij heel rigide in.
Maar goed, zo’n testje is natuurlijk niet nodig als het om extremistische politici gaat. Hun gedrag levert meestal al voldoende bewijs. Kijk maar eens naar de geschiedenis van onze wit-gekuifde extremist. Al sinds zijn eerste jaren als lid van de Tweede kamer ziet hij de islam als bedreiging. Al sinds het begin van die tijd heeft hij iets tegen mensen met een Marokkaanse achtergrond. Tot op de dag van vandaag - ruim 25 jaar later - blijft hij die boodschap uitdragen, ondanks dat de wereld enorm veranderd is. En, zoals bleek tijdens de Algemene Beschouwingen van 2025, heeft onze Geert eigenlijk niet zoveel te vertellen als het om andere onderwerpen dan migratie gaat.
Zielig, toch?
Absolute waarheid
Rigiditeit heeft grote invloed op onze democratie. Niet alleen omdat mensen die rigide zijn niet bereid zijn - niet in staat zijn - om zich in te leven in standpunten van anderen. Maar ook omdat ze vaak zo overtuigd zijn van hun ideeën over de werkelijkheid dat ze niet schromen om die ideeën te prediken of af te dwingen. Rigiditeit is zelfs een belangrijk kenmerk van autoritaire personen.
Kijk naar de religieuzen die ons ervan willen overtuigen dat juist hun geloof, hun god en hun religieuze geschriften De Waarheid verkondigen en dat zij het uitverkoren volk zijn dat het einde der tijden zal overleven. Of naar de politici die ons ervan willen overtuigen dat hun waarheid De Waarheid is en dat hun oplossingen daar vanzelfsprekend uit volgen. Wat betreft is er niet zoveel verschil tussen religieuzen en politici.
Zoals ik mijn boek uitleg: ons brein is meester in het in stand houden van ons eigen wereldbeeld. Door selectie van informatie, door interpretatie, door groepsnormen en sociale druk. Maar er zijn natuurlijk ook grote individuele verschillen. En rigiditeit lijkt dan een belangrijke factor te zijn.
Leve de kleuterschool
Leve de kleuterschool. Zeg ik dan. Maar ik realiseer me heel goed dat het niet voldoende is om in je kleutertijd buiten de lijntjes te leren kleuren. Sterker nog, in onze maatschappij wordt een zekere mate van rigiditeit gestimuleerd, gewaardeerd, alleen noemen we het dan anders. Vastberadenheid, zelfvertrouwen of assertiviteit. Mensen die overtuigd zijn van zichzelf maken meer kans promotie te maken, zeker als ze man zijn. Politici met een simpele, rechtlijnige boodschap trekken meer stemmen dan politici die aarzelend of onzeker overkomen. Goeroes en influencers krijgen hele hordes mensen op de been, omdat hun boodschap zo eenvoudig is en hun oplossingen zo simpel.
In zekere zin loont het dus om rigide te zijn, zo lijkt het. Dus ga ik nu vol zelfvertrouwen op zoek naar de nuance, ben ik vastberaden om problemen van alle kanten te bekijken en rigide in het tonen van empathie.
Dat wordt vast een succes.
